Χαρίλαος Τρικούπης: Η παρακαταθήκη και το άδοξο τέλος

"...Ανθ' ημών Γουλιμής. Καληνύχτα σας..."

""CLAUS: δεν έχω θαυμάσει άλλον άνθρωπο από τον Χαρίλαο Τρικούπη... για το τέλος του!!! και το ξέρουν ελάχιστοι σύγχρονοι έλληνες. Θέλω από εδώ, όποιος διαβάσει αυτές τις γραμμές, να το μάθει και να θαυμάσει! να πεί μέσα του... υπήρχαν κάποτε Ηγέτες! υπήρχαν κάποτε άνθρωποι με μεγάλη Καρδιά! δηλαδή πραγματικοί Άντρες! διότι Άντρας σημαίνει και αυτό: ο άντρας πάντα συγχωρεί... ποτέ δεν εκδικείται... υπερηφάνεια με φιλότιμο μαζί έως το τέλος... Δε με ενδιαφέρει η δράση του, που ξέρουν όλοι (έφερε το τρένο στην Ελλαδα, άνοιξε τον Ισθμό της Κορίνθου, τόλμησε στα 1885 να πεί ότι ήθελε να κάνει τη γέφυρα Ρίου - Αντιρρίου, κ.α.). Με ενδιαφέρει το τέλος του... Θα βάλω στο κείμενο σκόπιμα συναίσθημα, ας λογοτεχνήσουμε λίγο... και όποιος αντέξει την πολυλογία μου, ας διαβάσει...

Τί φράση!
"...Ανθ' ημών Γουλιμής. Καληνύχτα σας..." είπε στεναχωρημένος, βουρκομένος, απογοητευμένος, προδομένος, λυπημένος με τρεμάμενη φωνή ο επτά φορές Πρωθυπουργός και πανίσχυρος άνδρας της Ελλάδας, κατά το 19ο αιώνα, Χαρίλαος Τρικούπης. Ήταν ένα ανθρωπάκι πιά, ένα τίποτα! ένα μηδενικό! ένα γεροντάκι! για πρώτη φορά στη ζωή του αισθάνθηκε βαρίδι! δεν είχε φίλους! έφυγε η γη κάτω από τα πόδια του! πόνεσε! έκλαψε!

Είχε χάσει αυτό για το οποίο έδωσε τη ζωή του, το λαό του! τους Μεσολογγίτες! τους οποίους λάτρεψε...  θυσίασε την προσωπική ζωή του (δεν παντρεύτηκε...) και όμως οι Μεσολογγίτες τον έστειλαν σπίτι του... αντί αυτού εξέλεξαν βουλευτή έναν άσημο αντίπαλό του Μιλτιάδη Γουλιμή. (Ξέρετε..., οι μεγάλοι άνδρες, οι απόλυτοι Ηγέτες, δηλαδή το πολύ 3 - 4 στους δύο αιώνες ύπαρξης του ελληνικού κράτους... στις παλαιότερες εποχές που κυριαρχούσε ο ρομαντισμός, ο ιδεαλισμός και η αυστηρή πνευματικότητα στον πολιτικό χώρο, δεν είχαν φίλους, δεν γινόταν να έχουν φίλους, είχαν μόνο συνεργάτες, χίλιους γνωστούς, άντε το πολύ έναν δύο φίλους, οι οποίοι ήταν εξ' απορρήτων στα πάντα...  Έπρεπε να ήταν μόνο ο εαυτός τους, σκληροί, απόλυτοι... Για αυτό έγιναν ηγέτες... και για αυτό στην ουσία μέσα τους ήσαν ψυχούλες... αφού το έξω τους ήταν σκληρό.  Και πότε βγαίνει η καλοσύνη; στη κρίσιμη στιγμή και στο τέλος της ζωής... Άρα, ο φίλος, η φίλη, η σύντροφος για τον Τρικούπη ήταν ο λαός... μία αόριστη έννοια, αυτόν είχε παντρευτεί...  Ας δούμε και την περίπτωση του επίσης μοναχικού Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Καραμανλή, αναμφισβήτου Ηγέτη του 20ού αιώνα. Θα βρεί κανείς αντιστοιχίες... Έτσι είναι ο πολιτικός που θέλει να γίνει Ηγέτης και όχι απλά ένας πρωθυπουργός ή υπουργός της σειράς... σημαίνει αφιερώνομαι στο λαό μέχρι τέλους, για αυτόν υπάρχω, δένομαι με αυτόν, υποφέρω για αυτόν και υποφέρω από αυτόν... θυσιάζει προσωπικές απολαύσεις... είναι επιλογή του... υπάρχει μία "τρελλή" ζωή...  μία "μη φυσιολογική" ζωή... και υπάρχουν άπειρα ξενύχτια από τον Ηγέτη, πάνω σε χαρτιά, να σχεδιάζει πράγματα για το λαό, που εκείνη την ώρα ξέγνοιαστος κοιμάται, διασκεδάζει, απολαμβάνει... Τι να σκέφτεται άραγε ο Ηγέτης εκείνη την ώρα για το λαό; "να τον ρίξω σε πόλεμο; να τον αιματοκυλίσω; μπορώ..." αυτό είναι ηγέτης, ένας άνθρωπος να κάνει ένα νεύμα και να  κρίνονται τύχες εκατομμυρίων ανθρώπων. Πως να μην είναι σκληρός... αλλά και ταυτόχρονα ευαίσθητος, αφού έχει τη δύναμη να φτιάξει, να καταστρέψει, να ευχαριστήσει, να λυπήσει. Όμως, πάντα ο Ηγέτης επιλέγει το καλό. Δεν δίνει την ηδονή στον εαυτό του... να απολαύσει τη δύναμη του με το κακό. Τότε, αυτός δεν λέγεται Ηγέτης... ο Χίτλερ ήταν Ηγέτης; όχι! απόλαυσε τη δύναμή του στο κακό. Ο Κένεντυ ήταν Ηγέτης. ναί! απόλαυσε τη δύναμή του στη συμφιλίωση των λαών, που τον οδήγησε στη δολοφονία... Αν για έναν πλανητάρχη, λέω εγώ, το μόνο που έχει κανείς να τον κατηγορήσει μετά από τόσα χρόνια είναι η σεξομανία του..., ε! τότε ήταν Άγιος!!!)

Το γραφείο του Τρικούπη... στο γραφείο που παίζονταν οι τύχες των Ελλήνων...

Έτσι, ο Χαρίλαος Τρικούπης όταν έμαθε το αποτέλεσμα των εκλογών του 1895 κατέρρευσε... έγινε για αυτόν η πραγματική αποκάλυψη! Όλα ήταν ένα ψέμα! από καιρό έβλεπε τα σημάδια... ο λαός κάπως δεν ένιωθε καλά με αυτόν... θα έπρεπε να το είχε καταλάβει... δεν τον ένοιαζε φυσικά η βουλευτική Έδρα!! σιγά! επτά φορές Πρωθυπουργός ήταν!!! είχε σιχαθεί τα μεγαλεία... τον ένοιαξε που δεν τον αγαπούσε ο λαός του... εκεί ήταν το ζητούμενο! Πως νιώθει ο απατημένος σύζυγος που έχει δώσει τη ζωή του στο σύντροφο; πως νιώθει ο φίλος/η όταν τον προδίδει ο καλύτερός του φίλος/η; έτσι ένιωσε ο Τρικούπης. Προς στιγμήν σκέφτηκε να αυτοκτονήσει; ίσως... Θέλησε, όμως, να τιμωρήσει καλύτερα τον εαυτό του... να τιμωρήσει; ναι, γιατί ως πολυγνώστης, έντιμος, άνθρωπος που σέβεται το συνάνθρωπο, άνθρωπος που κρατάει τον λόγο του ως συμβόλαιο..., θα έπρεπε να ξέρει λοιπόν ότι ο λαός πάντα θέλει το γέλιο, τη χαρά, το εύθυμο, το ξέγνοιαστο, το αστείο και όχι τη βαριά ατμόσφαιρα που εκείνος εξέπεμπε... αυτή ήταν η τραγικότητά του!!!! και η μοίρα των ανθρώπων που υπηρετούν τη δημόσια ζωή μέσω του πνεύματος... να μην έχουν φίλους, να μην έχουν φυσιολογική ζωή!!! Δεν ήθελε να στεναχωρήσει τον "πρώην καλύτερό του φίλο, την πρώην γυναίκα του"... ήταν υπερήφανος άνθρωπος δεν ήθελε τέτοιο τέλος στη ζωή του... ήθελε να τον αφήσει να χαρεί το λαό... σωστά έπραξε... αυτός ήταν το βαρίδι, ο αποτυχημένος στη ζωή ή ο επιτυχημένος στην εξουσία. Εξάλλου όσοι τον πλησιάσαν δεν τον πλησίαζαν από αγάπη, αλλά γιατί κάτι επιδίωκαν από αυτόν.

Θέλησε να τιμωρήσει τον εαυτό του... ο μεγάλος Χαρίλαος Τρικούπης αποφάσισε να ζήσει... πως; μέσα στην πίκρα του... λέει την ιστορική φράση στη Βουλή: "Ανθ' ημών βουλευτής ο Γουλιμής. Καληνύχτα Σας!..." Φώναξε την αδελφή του τη Σοφία... της είπε: "Αποχώρησα από την πολιτική. Αποχωρώ από την πατρίδα μου. Δεν θα επανέλθω πλέον ποτέ..."

Φεύγει και με την αναχώρησή του αρχίζει για τον Χαρίλαο Τρικούπη, στα ξένα, μια ζωή πόνου και μοναξιάς. Το οδοιπορικό της αυτοεξορίας του αρχίζει από τα μικρά χωριά της Νότιας Ιταλίας. Συντροφιά του η μοναξιά και ο σκληρός πόνος των αναμνήσεων. Αποφεύγει τις μεγάλες πόλεις. Επιθυμία του να παραμείνει άγνωστος και ξένος μεταξύ ξένων!!!!! Αυτό ο επτά φορές Πρωθυπουργός!!!!!!! Σήμερα θα συμπεριφερόταν κανείς έτσι; Φτάνει στη Γένοβα στις 28 Φεβρουαρίου του 1896. Εκεί, όμως, τον αναγνωρίζουν και δέχεται τις ενοχλητικές επισκέψεις του Έλληνα Προξένου, των Ιταλικών Αρχών αλλά αρκετών Ελλήνων της παροικίας. Όμως, όλα αυτά τον ενοχλούν αφάνταστα. Σε γράμμα του στην αδελφή του Σοφία, γράφει: “…Με ενοχλούν αυτές οι επισκέψεις…Θα αναζητήσω την ηρεμία μου και πάλι στα μικρά χωριά…”. Στις 10 Μαρτίου θα εγκαταλείψει τη Γένοβα. Προορισμός του αυτή τη φορά η κωμόπολις του Νέρβι. Ένα μικρό γραφικό χωριό με μόνο οκτακόσιους κατοίκους, εκείνη την εποχή. Διαμένει σ΄ένα φτωχικό ξενοδοχείο, που όμως το αισθάνεται σαν “….άσυλο γαλήνης..”. Στο μικρό αυτό χωριό αφιερώνει το χρόνο του σε περιπάτους και στη συγγραφή των απομνημονευμάτων του, τα οποία όμως ποτέ κανείς δεν θα διαβάσει, αφού με εντολή του θα καταστραφούν τρεις ημέρες πριν από τον θάνατό του. Τι θα έγραφε εκεί... πόσα δάκρυα να είχαν πάνω εκείνα τα χαρτιά... Εκεί, στο μικρό αυτό χωριό, ο Τρικούπης θα υποστεί και την πρώτη βλάβη της υγείας του. Μια προσβολή γρίπης θα τον καθηλώσει για μέρες στο κρεββάτι.

Στο βήμα της Βουλής

Στο μικρό χωριό Νέρβι, θα δεχτεί την επίσκεψη του ζεύγους Τρασύτεμπεργκ, με τους οποίους από χρόνια συνδεόταν με μια μεγάλη φιλία. Συνοδευόμενος από το ζεύγος των φίλων του, ο Τρικούπης εγκαταλείπει το Νέρβι στις 22 Μαρτίου με προορισμό τις Κάννες. Προτιμήθηκε η πόλη αυτή για το εύκρατο κλίμα της αλλά και για την δυνατότητα ικανοποιητικής ιατρικής περίθαλψης. Καταλύει στο ξενοδοχείο Gray et Albion και την επομένη προσβάλλεται από οξεία αρθριτική εκδήλωση.

Κατεχόμενος από έντονη δυσπιστία προς τα μέσα της επιστήμης εκείνης της εποχής, ο Τρικούπης αρνείτο επιμόνως κάθε ιατρική επίσκεψη. Όμως, μετά από πολλές πιέσεις της βαρόνης Τρασύτεμπεργκ δέχτηκε να εξεταστεί από τον ιατρό Φραγκ, παθολόγο, ο οποίος εκφράζεται με αισιοδοξία στον Τρικούπη, όμως στην βαρόνη δηλώνει εμπιστευτικά ότι η αρθριτική προσβολή εμφανίζει ύποπτες εκδηλώσεις και δεν απέκλεισε τα απροσδόκητα.

Το πρωί της 24ης Μαρτίου ο Τρικούπης ξυπνάει με οιδήματα στα κάτω άκρα. Γι΄αυτή την κατάσταση της υγείας του όχι μόνο δεν λέει τίποτε σε κανέναν αλλά με κόπο σηκώνεται από το κρεββάτι του και μόνος του συντάσσει ένα τηλεγράφημα προς την αδελφή του Σοφία την οποία παρακαλεί να έλθει πλησίον του, με τον ανιψιό τους Κωνσταντίνο Τρικούπη, το συντομότερο. Στις παρατηρήσεις της βαρόνης Τρασύτεμπεργκ θα απαντήσει προφητικά "Αισθάνομαι καλώς. Αισθάνομαι ότι εισήλθαν εις εν ταξείδιον το οποίον ούτε η κόπωσις ούτε η ανάπαυσης θα δυνηθούν να μεταβάλουν".

Ο Χαρίλαος Τρικούπης

Ο Χαρίλαος Τρικούπης είχε προαισθανθεί τον θάνατό του. Απόδειξη τούτου είναι ότι την ίδια αυτή ημέρα δίνει εντολή στην βαρόνη να καταστρέψει το αρχείο του. Έτσι χάθηκαν πολύτιμα στοιχεία από την ζωή του. Και εδώ απέκρυψε πάλι αλήθειες για άλλους. Προτίμησε να διαφυλάξει τους άλλους και να αφήσει αναπάντητα ερωτήματα για αυτόν... τη σκιά να την έχει αυτός... Τι μεγαλείο ψυχής! Τις ημέρες που ακολουθούν εκείνο που φαίνεται να βασανίζει τον Τρικούπη είναι η άφιξη της αδελφής του. Νομίζει κανείς ότι κρατιέται ακόμη στη ζωή μόνο περιμένοντας τον ερχομό της αδελφής του. Τελικά η Σοφία με τον ανιψιό του Κωνσταντίνο θα φτάσουν στις Κάννες το μεσημέρι της 28ης Μαρτίου. Το πρωί της 30ης Μαρτίου μόλις καταφέρνει να ψελλίσει στην αδελφή του "Αισθάνομαι ότι αποθνήσκω. Αποθνήσκω εις ξένη γην". Και σε λίγο συμπληρώνει την τελευταία του επιθυμία. "Επιθυμώ να ταφώ εις την γην της πατρίδος μου. Εις την γην των Αθηνών. Θέλησίς μου είναι να μην αποδοθούν τιμαί. Δεν επιθυμώ λόγους".

Στις 6.05 το απόγευμα της 30ης Μαρτίου του 1896 ο μεγάλος πολιτικός της Ελλάδας, ο οραματιστής, ο αναμορφωτής του ελληνικού πολιτικού βίου, ο άνθρωπος που άφησε την σφραγίδα του στον ελληνικό πολιτικό χώρο, αφήνει στις Κάννες την τελευταία του πνοή.

Και, όμως, η υπόθεση τώρα αποκτά ενδαφέρον...
Από αυτή τη στιγμή θα αρχίσει η οδύσσεια του νεκρού Τρικούπη. Μια οδύσσεια με την οποία η πατρίδα του θέλησε να τον πληρώσει. Ο Φίλωνας, Έλληνας πρόξενος στην Μασσαλία, ο οποίος βρισκόταν τις Κάννες παρακολουθώντας τις εξελίξεις την υγείας του Έλληνα πολιτικού, τηλεγραφεί στην Αθήνα τον θάνατό του. Ο Έλληνας πρωθυπουργός Θεοδ. Δεληγιάννης βρίσκεται στην χοροεσπερίδα του Αυστριακού προξένου όταν λαβαίνει το τηλεγράφημα. Η Αθήνα αλλά και όλη η Ελλάδα βρίσκεται στο παραλήρημα της προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώνων οι οποίοι θα αρχίσουν σε λίγες μέρες. Έτσι ο Δεληγιάννης θεωρεί σωστό να μην ανακοινώσει τίποτε. Μετά απ΄αυτό, το πένθος για τον αναμορφωτή της Ελλάδας ήταν ανύπαρκτο. Ο νεκρός του Χαρ. Τρικούπη ταριχευμένος, παραμένει στις Κάννες περιμένοντας την πατρίδα του να τον παραλάβει. Όμως η πατρίδα δεν δείχνει καμιά προθυμία.

Χαρ. Τρικούπης: "Η Ελλάς προωρίσται να ζήση και θη ζήση"

Στην Αθήνα τα στελέχη του κόμματός του συστήνουν μια Επιτροπή στην οποία αναθέτουν να ασχοληθεί με την μεταφορά του νεκρού στην Αθήνα. Η Επιτροπή ζητά από την κυβέρνηση του Δεληγιάννη την αποστολή ενός πολεμικού σκάφους για την μεταφορά του νεκρού. Η κυβέρνηση αρνείται πεισματικά με την δικαιολογία ότι τα έξοδα είναι υπερβολικά. Δέχεται μόνο να αναλάβει τα έξοδα για να μεταφερθεί ο νεκρός με το πλοίο της γραμμής.

Ο νεκρός του Τρικούπη μεταφέρεται από τις Κάννες στην Μασσαλία με μια θαλαμηγό που προσέφερε κάποιος Γάλλος ονόματι Ροβιλί. Από εκεί με το πλοίο της γραμμής ο νεκρός Τρικούπης θα επιστρέψει στην πατρίδα του. Εν τω μεταξύ στην Αθήνα από την 6η Απριλίου του 1896 έχουν αρχίσει οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες. Έτσι όταν στις 8 Απριλίου ο νεκρός Τρικούπης φτάνει στην Ελλάδα κανείς δεν δίνει σημασία σε μια άμαξα που από τον Πειραιά ανεβαίνει προς την Αθήνα φορτωμένη με ένα φέρετρο.

Η σωρός του Έλληνα πολιτικού μεταφέρεται και τοποθετείται στο ιστορικό οίκημα των Τρικούπηδων, στην οδό Ακαδημίας. Η ταφή του θα γίνει το απόγευμα της 11ης Απριλίου, χωρίς να ακουστεί κανένας επικήδειος. Η επιθυμία του έγινε σεβαστή.

Η γέφυρα  Ρίου - Αντιρρίου "Χαρίλαος Τρικούπης"

Ο Τρικούπης, λοιπόν, ούτε που ενόχλησε το λαό του... που δεν πήρε χαμπάρι τίποτα... Αυτός παρακολουθούσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896! παρέα με τον Μιλτιάδη Γουλιμή, τον άνθρωπο που επέλεξε για φίλο του..., τον άνθρωπο που χαρακτήρισε τον Τρικούπη "ότι έπαιζε με τις ράγες και τα ρυάκια". Γιατί ό Τρικούπης έφερε το σιδηρόδρομο στην Ελλάδα και άνοιξε τη διώρυγα του Ισθμού και οραματίστηκε τη Γέφυρα Ρίου - Αντιρρίου... είπαμε ο λαός θέλει ευτυχία και γέλιο... δεν θέλει κόπο, δουλειά, θυσίες... μήπως ο λαός έχει τελικά δίκιο... πως θα ήταν οι όροι επιβίωσης στην ανθρωπότητα αν όλα γίνονταν έτσι... με χαρά. Δεν το μάθαμε ποτέ, γιατί οι όροι ζωής είναι σκληροί που για το λαό προσφέρονται με το αμπαλάζ της ξεγνοιασιάς...

Με τον θάνατο του Τρικούπη κλείνει ένα σημαντικό κεφάλαιο της ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Το πέρασμά του από τον πολιτικό στίβο πρόσφερε αξίες οι οποίες δεν εκτιμήθηκαν ποτέ, δεν αξιοποιήθηκαν ποτέ. Γιατί, ο Τρικούπης όσο συνειδητοποιούσε την υποκρισία..., τόσο αγαπούσε περισσότερο το λαό του και έφτασε στη θυσία της ζωής του για αυτόν... Θα μπορούσε να ζήσει μεγαλειοδώς, ως πρώην επτά φορές Πρωθυπουργός!!!! και προτίμησε το μεγαλείο της προσωπικότητάς του...

Αυτός, λοιπόν, ο πανέξυπνος, ο ραδιούργος, ο μορφωμένος, ο επιτυχημένος, ο λαμπερός άνδρας μέσα στα Βασιλικά σαλόνια της Ευρώπης, στα Πανεπιστήμια, στη Βουλή, τί ήταν;  Τελικώς ήταν μία ψυχούλα... γιατί αλλιώς δεν θα τα έκανε όλα αυτά... αλλά ήταν και Άντρας! γιατί μόνο ένας Άντρας θα έκανε αυτά...
Αιωνία η μνήμη του!